Widelec, nóż czy łyżka mają bardzo konkretną funkcję, a ich forma wydaje się być właściwie niepodważalna. Mimo to właśnie sztućce wielokrotnie stawały się polem eksperymentów dla projektantów, którzy próbowali odpowiedzieć na pozornie proste pytanie: jak powinien wyglądać przedmiot, który codziennie trzymamy w dłoni, żeby połączyć funkcjonalność z dobrym designem?
Historia wzornictwa przemysłowego pokazuje, że sztućce mogą być czymś więcej niż tylko elementem zastawy. Mogą być manifestem modernizmu, ćwiczeniem z ergonomii, przykładem produkcji na dużą skalę albo obiektem, który zmienia sposób, w jaki postrzegamy codzienne przedmioty. Niektóre projekty stały się ikonami designu, inne wyprzedziły swoją epokę, a część do dziś można znaleźć zarówno w prywatnych domach, jak i restauracjach.
Przyjrzyjmy się więc kilku projektom, które szczególnie dobrze pokazują, jak na przestrzeni dekad zmieniało się podejście do projektowania sztućców – od modernistycznej prostoty po bardziej eksperymentalne formy. Wybraliśmy projekty, które nie tylko dobrze wyglądają na stole, ale też opowiadają coś o czasie, w którym powstały, i o sposobie myślenia ich twórców.
Arne Jacobsen
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów jest zestaw AJ, zaprojektowany przez Arne Jacobsena w 1957 roku dla SAS Royal Hotel w Kopenhadze. Projekt powstał z myślą o konkretnym wnętrzu – słynnym hotelu zaprojektowanym przez Jacobsena jako całościowe doświadczenie, w którym architekt odpowiadał również za meble, oświetlenie i wyposażenie. Sztućce miały więc być częścią większego systemu, a nie przypadkowym dodatkiem do stołu.
Ich forma jest oszczędna, smukła i pozbawiona dekoracyjnych elementów. Widelec, nóż i łyżka wyglądają niemal jak przedłużenie jednej idei projektowej. To właśnie ta konsekwencja sprawiła, że zestaw AJ stał się symbolem skandynawskiego modernizmu. Dziś projekt jest produkowany przez Georg Jensen i nadal należy do najbardziej rozpoznawalnych projektów Jacobsena.
źródło: scandinavia-design
Henning Koppel
Kilka lat później powstał projekt, który pokazuje zupełnie inne podejście do tego samego przedmiotu. Caravel, zaprojektowany przez Henninga Koppela dla Georg Jensen, wykorzystuje miękkie, organiczne linie. W przeciwieństwie do geometrycznej powściągliwości AJ jego forma jest bardziej rzeźbiarska i płynna.
Koppel był jednym z projektantów, którzy pomogli zmienić charakter skandynawskiego wzornictwa. Jego projekty pokazują, że funkcjonalizm nie musi oznaczać surowości. Ergonomia i ekspresyjna forma mogą działać równolegle.
źródło: cloudfront.com
Gio Ponti
W historii włoskiego designu szczególne miejsce zajmuje Gio Ponti, architekt i projektant, który równie dużą uwagę poświęcał architekturze, wnętrzom jak i przedmiotom codziennego użytku. W 1936 roku zaprojektował dla Kruppa zestaw sztućców, który dobrze pokazuje jego podejście do wzornictwa – proste formy, wyważone proporcje i funkcjonalność połączone z elegancką, spójną formą.
Ponti nie traktował sztućców wyłącznie jako narzędzi. Nóż, widelec i łyżka miały tworzyć razem harmonijny zestaw, który dobrze funkcjonuje zarówno w dłoni, jak i na stole. Projekt pokazuje, jak przedmiot użytkowy może stać się częścią większej kompozycji – podejście charakterystyczne dla twórczości Pontiego. Jego projekty często łączyły praktyczną funkcję z wyraźnym językiem estetycznym, dzięki czemu nawet proste przedmioty zyskiwały własny charakter. W przypadku sztućców szczególnie dobrze widać jego zainteresowanie proporcją i relacją między poszczególnymi elementami. To właśnie takie podejście sprawiło, że przedmioty codziennego użytku zaczęły być traktowane jako pełnoprawna część projektowanego wnętrza.
Achille i Pier Giacomo Castiglioni
Bracia Castiglioni należeli do projektantów, którzy szczególnie interesowali się codziennymi przedmiotami i ich funkcją. Ich projekty często zaczynały się od bardzo prostego pytania: czy naprawdę musimy robić to w taki sposób?
W 1959 roku zaprojektowali zestaw sztućców Dolce dla amerykańskiej firmy Reed & Barton. Projekt powstał w ramach konkursu „Design Competition for Italy” i zdobył w nim pierwszą nagrodę. Castiglioni połączyli w nim funkcjonalność z bardziej miękką, tradycyjną formą, odchodząc od charakterystycznej dla modernizmu surowej geometrii.
Ich podejście dobrze pokazuje, że przemysłowe wzornictwo nie musi polegać na upraszczaniu przedmiotu za wszelką cenę. Forma może wynikać zarówno z funkcji, jak i z kultury, tradycji czy sposobu użytkowania. W 1996 roku projekt został wznowiony przez Alessi pod nazwą Grand Prix, dzięki czemu po niemal czterech dekadach ponownie trafił do produkcji.
źródło: alessi.com
Robin Levien
Na koniec warto przyjrzeć się bardziej współczesnemu podejściu do projektowania sztućców. W 2007 roku Robin Levien zaprojektował dla włoskiej firmy Guzzini kolekcję Feeling, w której stal nierdzewna została połączona z kolorowymi uchwytami z tworzywa. W porównaniu z wcześniejszymi projektami przedstawionymi w zestawieniu, tu forma jest bardziej swobodna, a kolor staje się ważną częścią całej kompozycji.
Czerwienie, błękity, zielenie czy pomarańcze sprawiają, że sztućce przestają być neutralnym elementem zastawy. Zaczynają działać podobnie jak inne elementy aranżacji stołu – mogą ją uzupełniać, kontrastować z nią albo po prostu przyciągać uwagę.
To współczesne podejście dobrze pokazuje, jak szeroko może być dziś rozumiane wzornictwo przemysłowe. Funkcja pozostaje punktem wyjścia, ale projektant może pracować również z kolorem, materiałem i emocjami, jakie przedmiot wywołuje.
źródło: ebay.fr
Sztućce jako produkt masowy
Historia sztućców to także historia przemysłowej produkcji. Wraz z rozwojem wzornictwa przemysłowego projektanci zaczęli pracować nie tylko nad wyglądem przedmiotów, ale również nad tym, jak można je produkować seryjnie, z zachowaniem powtarzalności, trwałości i odpowiedniego kosztu. Stal nierdzewna odegrała tu szczególną rolę – pozwoliła tworzyć wytrzymałe zestawy, które mogły trafić do szerokiego grona odbiorców.
To właśnie w tym kontekście warto patrzeć na projekty, które omawiamy wcześniej. AJ Arne’a Jacobsena, sztućce Gio Pontiego, Robin Levien czy projekty braci Castiglioni nie były obiektami tworzonymi wyłącznie do oglądania. Musiały działać w codziennym użytkowaniu, a jednocześnie zachowywać charakterystyczną dla swoich twórców formę. Projektant musiał więc pogodzić kilka pozornie sprzecznych wymagań: ergonomię, estetykę, możliwości produkcyjne i trwałość.
W drugiej połowie XX wieku tę granicę między przedmiotem użytkowym a designem szczególnie mocno przesuwało włoskie Alessi. Firma współpracowała z architektami i projektantami, traktując przedmioty codziennego użytku jako przestrzeń do eksperymentowania z formą. Sztućce nie musiały już pozostawać neutralnym elementem zastawy. Mogły mieć własny charakter, przyciągać uwagę i wpływać na wygląd całego stołu.
Dlaczego sztućce są tak ciekawym polem dla projektantów?
Bo ich funkcja pozostawia niewiele miejsca na przypadkowość. Widelec musi umożliwiać nabieranie jedzenia, nóż powinien dobrze leżeć w dłoni, a łyżka musi mieć odpowiednią głębokość i proporcje. Do tego dochodzą waga, balans, materiał, sposób czyszczenia i możliwość produkcji na dużą skalę.
Mimo tych ograniczeń projektanci od dekad znajdują sposoby, żeby zmieniać proporcje, uchwyt, materiał, wykończenie czy relację między poszczególnymi elementami zestawu. Widać to dobrze w projektach, które pojawiły się wcześniej – od smukłej, modernistycznej formy AJ, przez organiczne linie Koppela, po bardziej eksperymentalne podejście Castiglionich.
Sztućce pokazują więc coś istotnego w historii wzornictwa przemysłowego: nawet przedmiot o bardzo jasno określonej funkcji może pozostawiać projektantowi ogromne pole do interpretacji. Nie trzeba zmieniać sposobu, w jaki jemy, żeby zmienić nasze doświadczenie przy stole. Czasem wystarczy inaczej zaprojektować przedmiot, który codziennie bierzemy do ręki. Dziś sztućce funkcjonują na kilku poziomach jednocześnie. W domu pozostają przedmiotami codziennego użytku, w restauracji są częścią doświadczenia gościa, a w świecie designu mogą stać się kolekcjonerskimi obiektami. Ich historia dobrze pokazuje, jak wzornictwo potrafi przełożyć bardzo praktyczny przedmiot na język estetyki, technologii i kultury.
Na stole pozostają niewielkimi przedmiotami. W historii wzornictwa opowiadają jednak znacznie większą historię – o tym, jak zmieniało się nasze podejście do rzeczy, których używamy każdego dnia.
